Kodeks wyborczy: zaufania nie odbuduje się przepisem pisanym na nieufność

Fakt: Fakt jest jasny: podczas 59. posiedzenia Senatu, 21 maja 2026 r., Izba przyjęła projekt ustawy o zmianie Kodeksu wyborczego oraz ustawy o referendum lokalnym i zdecydowała o wniesieniu go do Sejmu. Projekt wyszedł z inicjatywy grupy senatorów, a w dalszych pracach ma go reprezentować senator Waldy Dzikowski. To nie jest drobna korekta techniczna. Mówimy o ustawie regulującej sposób przeprowadzania głosowania, pracę organów wyborczych, ustalanie wyników i mechanizmy kontroli po wyborach.

Co się wydarzyło: Co się wydarzyło? W Senacie projekt przeszedł przez prace komisji i trzecie czytanie. W trakcie głosowań przyjęto poprawkę wykreślającą z projektu przepisy o sekretarzu obwodowej komisji wyborczej. To znamienne, bo właśnie ten element był wcześniej przedstawiany jako narzędzie większej fachowości i przejrzystości na poziomie lokalu wyborczego. Senat jednogłośnie usunął ten fragment, a potem przyjął całość projektu ze zmianami: 56 głosów za, bez głosów przeciw, przy 26 wstrzymujących się.

Co powiedziano: Co powiedziano? Wnioskodawcy podkreślali, że prawo wyborcze jest w praktyce konstytucją wyborów: określa, czy głosowanie będzie równe, tajne, sprawne i transparentne. W projekcie pojawiły się rozwiązania dotyczące m.in. obwodów głosowania, dokumentów używanych za granicą, komisarzy wyborczych oraz składów komisji okręgowych i rejonowych. Po poprawkach Senatu w tych komisjach mają 2ić się nie tylko sędziowie, lecz także osoby wykonujące zawód adwokata, radcy prawnego albo notariusza, a komisarz wyborczy będący sędzią ma wchodzić w skład z urzędu.

Co wynika z faktów: Co wynika z faktów? Po pierwsze, reforma odpowiada na realną potrzebę: po wyborach i sporach o protesty państwo musi pokazać obywatelowi, że procedura jest czytelna. Po drugie, właśnie dlatego nie wolno jej pisać językiem politycznej kompensacji. Państwowa Komisja Wyborcza i Krajowe Biuro Wyborcze zgłaszały uwagi techniczne i organizacyjne, m.in. do konstrukcji przepisu o możliwości zmiany wyników głosowania po uznaniu protestu za zasadny. KBW zwracało uwagę, że w sprawach samorządowych właściwym sądem nie zawsze jest Sąd Najwyższy, lecz sąd właściwy dla danego rodzaju protestu.

Gdzie jest niespójność: Niespójność polega na napięciu między hasłem odbudowy zaufania a ciężarem zmian. Im głośniej politycy mówią o przejrzystości, tym bardziej obywatele powinni patrzeć na szczegóły: kto powołuje organy, kto ocenia protesty, kto publikuje korektę wyników, jakie jest vacatio legis i czy nowe reguły nie wchodzą zbyt blisko kolejnego cyklu wyborczego. Prawo wyborcze ma tę szczególną cechę, że nawet dobra intencja może wyglądać podejrzanie, jeżeli większość parlamentarna zmienia zasady po niedawnych konfliktach wyborczych.

Kto jest odpowiedzialny: Kto jest odpowiedzialny? Politycznie odpowiadają senatorowie wnioskodawcy i senacka większość, która zdecydowała o skierowaniu projektu do Sejmu. Instytucjonalnie odpowiedzialność przechodzi teraz na Sejm, który powinien potraktować opinie PKW, KBW i ekspertów nie jako przeszkodę, lecz jako test jakości. W sprawach wyborczych nie wystarczy powiedzieć, że projekt jest po naszej stronie demokracji. Trzeba pokazać, że będzie równie bezpieczny wtedy, gdy skorzysta z niego przeciwnik polityczny.

Dlaczego to ważne dla obywatela: Dlaczego to ważne dla obywatela? Bo obywatel nie czyta Kodeksu wyborczego przed pójściem do lokalu. On zakłada, że państwo zrobi wszystko, aby jego głos został prawidłowo wydany, policzony, wpisany do protokołu i uwzględniony w wyniku. Jeżeli procedury są niejasne, obywatel zaczyna podejrzewać nie tylko błąd, lecz także intencję. A kiedy w wyborach pojawia się podejrzenie intencji, państwo traci coś więcej niż spór o jeden przepis. Traci domyślne zaufanie, bez którego każda kolejna elekcja staje się polem wojny interpretacyjnej.

Szerszy kontekst: Szerszy kontekst jest oczywisty. Wybory prezydenckie 2025 r., protesty i debata o sposobie liczenia oraz weryfikowania głosów stworzyły atmosferę, w której każda zmiana reguł wyborczych będzie czytana politycznie. To nie znaczy, że zmian nie wolno robić. Przeciwnie: państwo musi uczyć się z błędów. Ale nauka z błędów nie może wyglądać jak ustawowa zemsta na poprzednim chaosie albo zabezpieczanie się przed przyszłym przeciwnikiem. Najlepsze prawo wyborcze jest nudne: precyzyjne, przewidywalne, technicznie dopracowane i trudne do wykorzystania propagandowo.

Co może wydarzyć się dalej: Co może wydarzyć się dalej? Sejm może projekt przyjąć, zmienić albo odłożyć. Najrozsądniejszy byłby wariant spokojny: publiczne przejście przez uwagi PKW i KBW, pokazanie tabeli rozbieżności, wyjaśnienie każdej zmiany oraz zachowanie realnej ciszy legislacyjnej przed kolejnymi wyborami. Jeżeli większość chce odbudować zaufanie, powinna zgodzić się na najwyższy standard uzasadnienia. W prawie wyborczym nie chodzi o to, kto ma rację dzisiaj. Chodzi o to, żeby przegrany jutro nie miał racjonalnego powodu kwestionować reguł.

Analiza mechanizmu manipulacji lub komunikacji. Technika pierwsza: odwołanie do zaufania jako tarczy. Słowo zaufanie ma w polityce wyborczej ogromną siłę, bo nikt rozsądny nie chce być przeciwko przejrzystości wyborów. Mechanizm działa tak: projekt zostaje wpisany w ramę naprawy demokracji, a wtedy krytyka szczegółów może zostać odebrana jako obrona starego chaosu. To nie musi być świadome oszustwo, ale jest to niebezpieczna rama. W prawie wyborczym najbardziej proobywatelskie pytanie brzmi nie: czy intencja jest dobra, lecz czy przepis jest odporny na złe użycie.

Technika druga: fałszywa techniczność. Zmiany dotyczące obwodów, komisji, komisarzy, protestów i publikacji wyników mogą być przedstawiane jako porządkowanie systemu. Dla odbiorcy brzmi to urzędowo i mało politycznie. Tymczasem każdy element procedury wyborczej decyduje o tym, kto kontroluje proces, kto ma inicjatywę, kto interpretuje błąd i kto może naprawić wynik. Gdy prawo wyborcze udaje wyłącznie technikę, obywatel może przegapić moment, w którym technika staje się realną władzą nad wynikiem.

Technika trzecia: leczenie kryzysu poprzednim kryzysem. Politycy lubią uzasadniać nowe przepisy tym, że poprzednie wybory wywołały spory, protesty i brak zaufania. To częściowo prawda, ale ten argument może działać jak skrót myślowy: skoro było źle, każda zmiana zaproponowana przez naprawiających jest lepsza. Tak nie jest. Kryzys zaufania wymaga większej staranności, nie większej swobody legislacyjnej. Im poważniejszy problem, tym mniej miejsca na pośpiech, polityczne symbole i nieprecyzyjne przepisy.

Technika czwarta: rozmycie odpowiedzialności w słowie większość. Projekt przyjęto bez głosów przeciw, ale przy znaczącej liczbie wstrzymujących się. Dla opinii publicznej łatwo zbudować obraz, że skoro nikt nie był przeciw, sprawa jest bezsporna. Tymczasem wstrzymanie się w prawie wyborczym też jest sygnałem: może oznaczać ostrożność, dystans albo brak gotowości do pełnej akceptacji. Obywatel powinien patrzeć nie tylko na to, czy projekt przeszedł, ale jak przeszedł, po jakich poprawkach i z jakimi zastrzeżeniami instytucji, które na co dzień organizują wybory.

Jak rozpoznać podobny mechanizm w przyszłości? Trzeba sprawdzać, czy projekt wyborczy ma ponadpartyjne uzasadnienie, czy uwzględnia opinie organów wyborczych, czy zachowuje realne vacatio legis, czy oddziela zmiany techniczne od politycznych oraz czy nie używa słów przejrzystość i zaufanie jako zastępników precyzji. Interes polityczny może być prosty: pokazać sprawczość po sporze o wybory i przejąć narrację o naprawianiu państwa. Skutek społeczny może być odwrotny: część obywateli zobaczy w naprawie kolejną rundę walki o reguły gry.

Moja ocena jest wymagająca: ten projekt dotyka materii, w której polityka powinna mieć związane ręce własną ostrożnością. Nie wystarczy powtarzać, że chodzi o rzetelność wyborów. Trzeba udowodnić, że każdy przepis jest konieczny, neutralny i wykonalny. Senat zrobił rzecz ważną, usuwając jednogłośnie sekretarza obwodowej komisji wyborczej, czyli element, który sam stał się polem kontrowersji. Ale to dopiero początek. Sejm powinien potraktować ten projekt jak operację na nerwie demokracji: bez gwałtownych ruchów, bez propagandowej narkozy i bez udawania, że zaufanie da się zadekretować.

Wyborów nie naprawia się hasłem o zaufaniu. Naprawia się je tak, żeby nawet nieufny obywatel nie znalazł w procedurze miejsca na uzasadnione podejrzenie.