713 miliardów gwarancji. Państwo pokazuje inwestycje, ale ryzyko zostaje w przypisie.

Sednem sprawy nie jest to, że gwarancje są z definicji złe, lecz to, że warunkowe zobowiązania państwa wymagają takiej samej przejrzystości jak dług, deficyt i podatki.

Prezes Rady Ministrów przekazał Marszałkowi Sejmu dokument zatytułowany „Informacja o poręczeniach i gwarancjach udzielonych w 2025 roku przez Skarb Państwa, niektóre osoby prawne oraz Bank Gospodarstwa Krajowego”. W Sejmie materiał funkcjonuje jako druk nr 2582. Data dokumentu to 11 maja 2026 r., a data wpływu do Sejmu to 15 maja 2026 r. Rząd upoważnił Ministra Finansów i Gospodarki do prezentowania stanowiska w toku prac parlamentarnych.

To dokument sprawozdawczy, ale jego znaczenie jest większe niż techniczna informacja dla komisji. Pokazuje, jak duża część polityki publicznej opiera się na mechanizmie: państwo nie wydaje pieniędzy od razu, lecz daje gwarancję, że w określonych warunkach przejmie odpowiedzialność za spłatę zobowiązania. Dla obywatela to różnica formalna, nie polityczna. Jeżeli ryzyko się zmaterializuje, rachunek i tak trafia do finansów publicznych.

Odpowiedzialność polityczna spoczywa na Radzie Ministrów, bo to rząd przekazuje informację i odpowiada za zarządzanie ryzykiem finansów publicznych. Odpowiedzialność operacyjna dotyczy przede wszystkim Ministra Finansów i Gospodarki, Banku Gospodarstwa Krajowego oraz instytucji korzystających z instrumentów gwarancyjnych. Sejm ma z kolei obowiązek nie traktować takiego dokumentu jak księgowego załącznika, tylko jak mapę zobowiązań państwa.

Nie chodzi o przypisanie komukolwiek winy. Dokument nie pokazuje przestępstwa, afery ani bezprawia. Pokazuje mechanizm: państwo może tworzyć wielkie zobowiązania warunkowe, które są mniej widoczne w debacie publicznej niż deficyt budżetowy, ale w kryzysie mogą mieć bardzo realne konsekwencje dla podatnika.

W 2025 r. Skarb Państwa udzielił gwarancji na łączną kwotę 117 230 407 117,73 zł. W tej sumie mieści się 13,83 mld zł gwarancji udzielonych na podstawie ustawy o poręczeniach i gwarancjach, 38,68 mld zł zobowiązań BGK związanych z obligacjami na rzecz Funduszu Przeciwdziałania COVID-19, 10,49 mld zł na rzecz Funduszu Pomocy oraz 54,23 mld zł na rzecz Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych.

Jeszcze ważniejsza jest kwota stanu na koniec roku: potencjalne, niewymagalne zobowiązania Skarbu Państwa z tytułu udzielonych poręczeń i gwarancji na 31 grudnia 2025 r. wyniosły 713 239 295 973 zł. Dokument rozbija tę sumę na kilka bloków: 135,26 mld zł z ustawy o poręczeniach i gwarancjach, 255,40 mld zł z mechanizmu po COVID-19, 24,92 mld zł z ustawy o systemie instytucji rozwoju, 31,69 mld zł z Funduszu Pomocy dla Ukrainy oraz 265,97 mld zł z ustawy o obronie Ojczyzny.

Rządowa informacja podaje również, że 229,03 mld zł stanowiły gwarancje krajowe, a 484,21 mld zł gwarancje zagraniczne. To ważne, bo portfel zagraniczny, według dokumentu, charakteryzuje się większym ryzykiem niż portfel krajowy. W strukturze największych pozycji widać m.in. Fundusz Wsparcia Sił Zbrojnych, Krajowy Fundusz Drogowy, Fundusz Przeciwdziałania COVID-19, Fundusz Pomocy dla Ukrainy oraz zobowiązania dotyczące infrastruktury kolejowej.

Trzeba zachować precyzję: dokument nie mówi, że państwo w 2025 r. wydało 713 mld zł. Przeciwnie, wskazuje, że Skarb Państwa nie wydatkował środków w związku z realizacją gwarancji i poręczeń. To jednak nie unieważnia problemu. Zobowiązanie warunkowe nie jest rachunkiem zapłaconym dzisiaj, ale jest obietnicą zapłaty, jeżeli spełnią się warunki określone w umowie lub ustawie.

Napięcie polega na różnicy między językiem polityki a językiem dokumentu. W komunikacji publicznej mówi się o bezpieczeństwie, inwestycjach, drogach, kolei, pomocy, obronności i stabilności gospodarki. W dokumencie pojawia się bardziej suche słownictwo: gwarancje, poręczenia, zobowiązania niewymagalne, opłaty prowizyjne, rachunek rezerw. To jest ta sama rzeczywistość, tylko opowiedziana dwoma językami.

Dla władzy pierwszy język jest wygodniejszy, bo buduje obraz sprawczości. Drugi jest mniej medialny, bo pokazuje ryzyko. I właśnie dlatego powinien być tłumaczony obywatelom prostym językiem. Państwo może korzystać z gwarancji, ale nie powinno liczyć na to, że techniczność dokumentu zastąpi publiczną kontrolę.

Obywatel nie musi znać konstrukcji każdego funduszu, żeby rozumieć najważniejszą zasadę: gdy państwo poręcza, bierze na siebie ryzyko. Jeżeli wszystko idzie dobrze, gwarancja pozostaje zapisem. Jeżeli sytuacja się pogarsza, zapis może zamienić się w koszt. A koszt finansów publicznych nie znika w próżni. Przekłada się na podatki, zadłużenie, cięcia, priorytety wydatkowe albo koszt obsługi długu.

W tym dokumencie widać także drugi problem: państwo coraz częściej realizuje cele publiczne przez wyspecjalizowane fundusze, BGK i mechanizmy pozabudżetowe. To bywa uzasadnione operacyjnie. Nie może jednak prowadzić do sytuacji, w której obywatel widzi tylko polityczny efekt programu, ale nie widzi pełnej mapy odpowiedzialności finansowej.

Moim zdaniem to jeden z tych dokumentów, które powinny trafiać do debaty publicznej w wersji zrozumiałej dla człowieka spoza resortu finansów. Nie dlatego, że każda gwarancja jest podejrzana. Przeciwnie: państwo czasem musi gwarantować kredyty, obligacje i inwestycje, bo bez tego nie da się finansować infrastruktury, bezpieczeństwa czy reakcji na kryzysy. Problem zaczyna się wtedy, gdy narzędzie staje się zbyt wygodne komunikacyjnie.

Władza lubi pokazywać efekt: drogę, pociąg, zakup wojskowy, program pomocowy, stabilizację przedsiębiorstw. Rzadziej pokazuje warunkowy rachunek, który stoi za tym efektem. A państwo odpowiedzialne nie powinno mówić obywatelowi wyłącznie: „zrobiliśmy”. Powinno też powiedzieć: „takie ryzyko wzięliśmy, tak je liczymy, tak je kontrolujemy i tak będziemy z niego rozliczani”.

Logicznym krokiem powinno być publiczne omówienie dokumentu w Sejmie nie tylko przez pryzmat poprawności sprawozdania, lecz także przez pryzmat kontroli ryzyka. Warto zapytać, które zobowiązania są najbardziej wrażliwe na kursy walut, które fundusze generują największą koncentrację ryzyka, jak oceniana jest skuteczność opłat prowizyjnych i czy obywatel może otrzymać prostą, cykliczną informację o zobowiązaniach warunkowych państwa.

Najważniejsze jest jednak coś bardziej podstawowego: debata o finansach publicznych nie może kończyć się na deficycie budżetu i długu liczonym w najbardziej medialny sposób. Państwo ma również zobowiązania, które czekają w tle. Nie są rachunkiem zapłaconym dzisiaj, ale są testem odpowiedzialności na jutro.

Technika: eufemizacja ryzyka, rozproszenie odpowiedzialności i selektywna widoczność liczb. W tym materiale nie ma podstaw, aby mówić o klasycznej manipulacji w formie jednego fałszywego zdania. Jest natomiast wyraźny mechanizm komunikacyjny: eufemizacja ryzyka przez język techniczny. Gdy w debacie publicznej pojawia się program, inwestycja albo fundusz, obywatel słyszy przede wszystkim o celu: bezpieczeństwie, modernizacji, ochronie miejsc pracy, drogach albo kolei. Gdy mowa o warunkowych zobowiązaniach, język staje się księgowy i chłodny. Liczba 713,24 mld zł nie zostaje opowiedziana jako element realnej odpowiedzialności państwa, lecz jako pozycja sprawozdawcza.

Technika działa krok po kroku. Najpierw cel publiczny zostaje nazwany słowem, z którym trudno się spierać: obronność, stabilizacja, pomoc, rozwój, infrastruktura. Potem finansowanie zostaje rozproszone między fundusze, BGK, obligacje, gwarancje i osobne podstawy ustawowe. Następnie ryzyko trafia do dokumentu, który formalnie jest jawny, ale praktycznie czytany przez wąskie grono specjalistów. W efekcie obywatel może uznać, że skoro nie ma bieżącego wydatku, nie ma również realnego problemu. To błąd poznawczy korzystny dla każdej władzy.

Pomijany element rzeczywistości jest prosty: gwarancja nie jest darmowa tylko dlatego, że nie została uruchomiona. Jest ryzykiem przypisanym do państwa. Dokument łagodzi ten obraz, wskazując, że blisko 97 proc. zobowiązań jest kwalifikowanych jako niskie ryzyko spłaty ze środków budżetowych. To ważna informacja i należy ją uczciwie przytoczyć. Nie zamyka jednak pytania o skalę, koncentrację, waluty, fundusze i odporność systemu, gdy kilka ryzyk pojawi się jednocześnie.

Emocją, którą uruchamia publiczna opowieść o takich instrumentach, jest poczucie sprawczości państwa: rząd finansuje, państwo zabezpiecza, instytucje działają. Emocją wypchniętą poza kadr jest ostrożność. Czytelnik powinien rozpoznawać tę technikę po dwóch sygnałach: po pierwsze, gdy program jest opisywany wielkimi hasłami, a mechanizm finansowania technicznym językiem; po drugie, gdy informacja o ryzyku formalnie istnieje, ale nie zostaje przełożona na konsekwencje dla podatnika. To nie dowodzi złej intencji. Pokazuje jednak, jak łatwo legalny instrument finansowy może stać się politycznie wygodną mgłą.

Najdroższe decyzje państwa nie zawsze zaczynają się od przelewu. Czasem zaczynają się od gwarancji, którą obywatel zauważa dopiero wtedy, gdy rachunek przestaje być warunkowy.