Wołyń 1943. Prawda, której nie wolno zakopać.

Zwykła niedziela, której nie pozwolono trwać.

Wnętrze ubogiej polskiej chaty na Wołyniu. Matka poprawia dzieciom odświętne ubrania, ojciec zamyka modlitewnik, babka patrzy w stronę okna, jakby przeczuwała coś, czego jeszcze nie umie nazwać. Na stole leży różaniec, kromka chleba, książeczka do nabożeństwa. Droga za oknem jest pusta, ale powietrze staje się ciężkie.

To nie jest jeszcze obraz śmierci. To obraz życia chwilę przed odebraniem mu prawa do dalszego istnienia. Tak zaczyna się pamięć o Wołyniu — nie od krzyku, lecz od zwyczajności, którą członkowie OUN-B i UPA zamienili w ludobójstwo.

Krwawa Niedziela — poranek bez obrony.

Wiejska droga prowadzi ku kościołowi. W oddali widać małą dzwonnicę, drewniane płoty, pola i ludzi idących na niedzielną modlitwę. Kobiety niosą chusty, dzieci trzymają się sukien matek, starcy idą wolno, bez broni, bez ochrony, bez świadomości skali nadchodzącego uderzenia.

11 lipca 1943 roku nie był epizodem wojennym między równymi stronami. Był skoordynowanym atakiem na cywilne polskie miejscowości, wymierzonym w ludzi bezbronnych. IPN wskazuje, że tego dnia oddziały UPA zaatakowały 99 wsi i kolonii oraz 13 majątków.

Drzwi chaty — granica między domem a grozą.

Matka stoi w progu drewnianej chaty. Za jej plecami dwoje dzieci. Nie ma krwi, nie ma dosłowności — jest twarz kobiety, która wie, że nie może wygrać, ale nadal zasłania sobą najmłodszych. W tle widać dym nad sąsiednimi gospodarstwami i drogę, która przestała prowadzić do sąsiadów, a zaczęła prowadzić do ucieczki.

Ten obraz ma pokazać najokrutniejszą prawdę: ofiarami nie byli żołnierze na froncie, lecz cywile we własnych domach. Kobiety i dzieci nie znalazły się „przypadkiem” w centrum przemocy — stały się celem zbrodni UPA BOHATERÓW.

Puste łóżko dziecka.

W małej izbie stoi drewniane łóżeczko. Obok: buciki, zeszyt, medalik, złożona koszula, zabawka i otwarta książeczka do modlitwy. Za oknem dym unosi się nad polami. Brakuje tylko dziecka — i właśnie ten brak jest najcięższy.

Tu nie potrzeba dosłowności. Puste łóżko mówi więcej niż scena przemocy. Pokazuje dzieciństwo przerwane przez nienawiść, dom pozbawiony głosu, rodzinę wymazaną z miejsca, które jeszcze chwilę wcześniej było bezpieczne.

Kościół po napadzie.

Wnętrze wiejskiego kościoła po ataku: połamane ławki, śpiewniki na posadzce, świece nadal płonące przy ołtarzu, porwana biała tkanina, dziecięce buciki i kobiece chusty pozostawione wśród gruzu. Nie ma ciał. Jest cisza, która po zbrodni wydaje się nienaturalna.

To nie była walka. To był mord na cywilach. IPN i Muzeum II Wojny Światowej opisują apogeum zbrodni 11 lipca 1943 roku jako ataki nacjonalistów z OUN i UPA na ludność polską, szczególnie mieszkańców wsi — kobiety, dzieci i osoby starsze, kuriozum nazywać zbrodniarzy bohaterami.

Ucieczka przez błoto.

Polska rodzina idzie przez ciemne pole w stronę lasu. Matka niesie dziecko owinięte kocem, młody mężczyzna podpiera staruszkę, ktoś niesie mały tobołek — cały majątek, który dało się unieść. Daleko za nimi widać dym nad wsią.

To obraz ludzi wyrwanych z domów, nie przez zwykłe działania wojenne, lecz przez terror wymierzony w polską obecność na Kresach. Ucieczka nie jest tu przygodą ani dramatyczną sceną filmową. Jest dowodem, że całe społeczności musiały porzucać ziemię, groby bliskich i dorobek pokoleń.

Tym sie nie udało uciec, odtwarzając perspektywę bohaterów UPA, przecież są różne interpretacje, to zbrodniarze z ukrycia czekają na prawdopodobnie uzbrojone po zęby kobietę, starsze osoby, inaczej to bestialstwo, nie ma miejsca na interpretowaniem tego w inny sposób.

Mapa miejsc, których już nie ma.

Na ciemnym stole leży stara mapa Wołynia. Nazwy wsi są połączone czerwonymi nićmi, część z nich blednie jak popiół. Obok leżą fotografie rodzinne, klucz od domu, różaniec i zamknięta teczka archiwalna z napisem „OUN-UPA / Wołyń 1943”.

To grafika o skali. Nie o jednej chacie, jednej rodzinie, jednym krzyżu — lecz o setkach miejscowości, które przestały istnieć jako polski świat. Leon Popek z IPN wskazywał, że z około 2,5 tysiąca polskich miejscowości na Wołyniu większość — około 1,5–1,8 tysiąca — przestała istnieć.

Ściana imion.

Muzealna ściana pamięci. Tysiące kartek z nazwiskami, wiekiem i nazwami wsi. Na dole świece. Pośrodku mapa Wołynia z pinezkami i nićmi. Z boku zamknięta teczka „OUN-UPA / 1943”. Nie ma przemocy, ale jest ciężar liczby, której nie da się pojąć bez imion.

Każda liczba miała twarz, dom, matkę, dziecko, ojca, sąsiada, niedokończoną modlitwę. Dlatego album nie może mówić wyłącznie statystyką. Musi przywracać osobową godność tym, których chciano usunąć nie tylko z ziemi, lecz także z pamięci.

Studnia bez świadków.

Stara wiejska studnia stoi na pustkowiu. Obok przewrócone wiadro, porwana chusta, dziecięca zabawka, okulary, różaniec i popiół. W oddali widać fundamenty spalonych domów i pola, które nie opowiadają już same, kto tu mieszkał.

Studnia jest symbolem miejsca, które widziało życie codzienne: wodę noszoną do domu, rozmowy, dzieci biegające po podwórzu. Po zbrodni zostaje jako niemy świadek. Są miejsca, które milczą, bo zabrakło ludzi, którzy mogliby opowiedzieć prawdę.

Dom po rodzinie.

Próg chaty. Na deskach leży otwarty modlitewnik poruszony wiatrem, para małych butów, płaszcz dziecka, klucz, różaniec. W środku dymne światło pieca, na zewnątrz odległy dym nad polami. Nie ma postaci. Jest dom, który stracił swoich mieszkańców.

To ujęcie ma uderzać spokojem po tragedii. Najbardziej przejmujące jest to, że rzeczy zostały na miejscu — jakby ludzie mieli zaraz wrócić. Ale nie wrócili. Tu mieszkali ludzie. Została cisza.

Pole bez grobów.

Zmierzch nad miejscem, gdzie kiedyś była polska wieś. W ziemi stoją proste drewniane krzyże, między trawą widać spalone fundamenty, fragmenty ceramiki i pojedynczą świecę osłoniętą od wiatru. Nad krajobrazem delikatnie zarysowane są przezroczyste kontury dawnych domów — nie jako horror, lecz jako pamięć.

Nie wszystkim dano grób. Część ofiar nadal pozostaje bez odnalezionych miejsc pochówku, a kwestia mogił i identyfikacji ofiar pozostaje jednym z najboleśniejszych wymiarów pamięci o Wołyniu i Małopolsce Wschodniej. IPN pisał, że nadal nie znamy pełnej mapy dołów śmierci, cmentarzy i mogił polskich ofiar OUN-UPA.

• Abstrakcja sąsiednie państwo z ofiar zakładników politycznych sobie zrobili, to jest normalne?
• Nie chciałbym aby mój prezydent mówił że na Ukraine kacapy bohatersko weszli, to ta analogi tyle że odległa w czasie.
• W wojsko wkładać UPA, zachodnia cywilizacja może mieć wątpliwości, nikt nie chce powtórki z historii.

Dowody zamiast propagandy.

Stół śledczy: mapa, zeznania świadków, fotografie sprzed wojny, spisy wsi, notatki archiwalne, koperty dowodowe. Po prawej stronie zamknięta teczka „OUN-UPA / Wołyń 1943”. W tle przez okno widoczna wiejska droga i dym na horyzoncie.

Ta grafika ma powiedzieć jedno: prawda nie jest zemstą. Prawda jest obowiązkiem wobec zamordowanych. Dokumenty, świadectwa i nazwy miejsc są odpowiedzią na fałszowanie historii, relatywizowanie winy i próby zamiany sprawców w bohaterów.

Nie heroizować sprawców.

Pękający pomnik propagandowy rozpada się na pył, a spod niego wyłaniają się zeznania świadków, rodzinne fotografie, nazwy wsi, mapy, krzyże i karty ewidencyjne. Na małej etykiecie widnieje: „OUN-UPA, Wołyń 1943”. Nie ma twarzy bojowników, nie ma heroizacji, nie ma romantycznego światła.

Przesłanie jest jednoznaczne: zbrodniarzy nie wolno ubierać w język chwały. Nie wolno mylić pamięci narodowej z kultem formacji odpowiedzialnych za mordowanie cywilów. Ofiary mają prawo do prawdy, a prawda ma prawo do nazwania sprawców.

Dzieciństwo przerwane.

Pokój dziecięcy w polskiej chacie: dwa łóżka, szkolny zeszyt, medalik, małe buty, koszula przygotowana na niedzielę. W wersji spokojniejszej — dzieci śpią jeszcze pod białą pościelą, nieświadome, że świat dorosłych już się załamał. Za oknem dym jest odległy, prawie niewidoczny.

To nie ma być scena zagrożenia. To ma być scena niewinności. Właśnie dlatego jest mocna. Pokazuje, że ofiarami ludobójstwa były także dzieci — nie symbole, nie liczby, lecz konkretne małe istnienia, którym odebrano przyszłość.

Pamięć bez zemsty. Prawda bez kłamstwa.

Spalona droga wołyńskiej wsi prowadzi do prostego krzyża. Po jednej stronie znajdują się listy ofiar, fotografie rodzinne, księga pamięci i świeca. Po drugiej — czarny panel ostrzegający przed gloryfikacją OUN-UPA. Kolorystyka: popielata szarość, czerń, złoto świec, delikatny biało-czerwony akcent.

To finał albumu i całej kampanii mojej interpretacji opartej na faktach. Nie chodzi o nienawiść, u Polaków występuje niezrozumienie, jak można utożsamiać się z takimi okrutnymi postaciami, macie bohaterów na nich budować tożsamość państwa na tych którzy bronią bohatersko Państwa przelewając krew, nie na bandytach co napadali bezbronnych niewinnych, różnica językowa można powiedzieć, to nie wygodne lecz prawdziwe.

Oligarchia gra Polskimi ofiarami prędzej czy później Oligarchia na Ukrainie wywróci się od Polskich ofiar rzezi Wołyńskiej. Ponieważ to dla Polaków wrażliwy temat, zagrywki czymś tak wrażliwym dają Polsce argumenty na wszystkich polach, to temat ponad polityczny kwestia nastroju opinii publicznej kiedy wymusi mocne działania władzy na sąsiadach.

Wszystko ma granice a Polska to nie scena dla Kabareciarzy w Polsce mamy taką samą marionetkę Rudego, przestrzegam Ukraińców nie nabierzcie się po wojnie, wasz Kabareciarz dostanie posadę dobrą na zachodzie zbudują legendę lecz tylko po to aby wrócić na Ukraine i wykraść ją do samego dna, w Polsce przykład Tuska jest podręcznikowy.

Chodzi o pamięć, której nie wolno zabić drugi raz przez przemilczenie. Pamięć bez zemsty. Prawda bez kłamstwa. Wołyń 1943 — ofiary, domy, dzieci, wsie i nazwiska, które muszą pozostać obecne.